Een column voor de website van Futur. Moet gaan over DNA en klaar zijn uiterlijk medio september. DNA? De Dernières Nouvelles d’Alsace waarin ik tijdens mijn vakantie –en ter verhoging van mijn vakantiegevoel- wederom geen enkel bericht over Nederland laat staan de Nederlandse overheid aantrof? Of DesoxyriboNucleic Acid, afgekort DNA, waar ze tegenwoordig elke crimineel mee kunnen opsporen, zelfs voordat hij of zij een misdaad heeft gepleegd? Nee: DNA als afkorting van De Nieuwe Ambtenaar.

Wat is die nieuwe ambtenaar en verschilt die wezenlijk van de oude ambtenaar waar ik zo’n uitgelezen prototype van ben? Om een even een antwoord te geven dat typerend is voor iemand met veel ambtelijke eelt op zijn ziel (DOA, De Oude Ambtenaar): dat hangt er van af. Een nieuwe ambtenaar zou wellicht geneigd zijn direct de vraag te beantwoorden met de uitspraak: groot verschil. Dat is ook wel zo. Ik denk dat jonge ambtenaren anno 2007 zienlijk verschillen met jonge ambtenaren uit de tijd dat ik begon. De verschillen zitten vooral in de opleiding en de vaardigheden. Een vak als bestuurskunde bestond nog niet en werken met de computer was in het gunstigste geval iets waarvan je gehoord had. Brieven en nota’s schreef je met de hand, de Staatsalmanak was de Bijbel en de rang van Hoofdadministrateur op de afdeling waar je als referendaris II begon, was zo ongeveer het mooiste dat je na 40 jaar trouwe dienst en voorzien van een Koninklijke Onderscheiding kon bereiken. Aanstelling in vaste dienst, niet te vergeten.

Een groot verschil met nu. Jonge mensen zijn veelal specifiek opgeleid voor de overheid, hebben de ambitie daar veel te leren en ook snel van de ene naar de andere functie te gaan, in een pijlsnelle tocht naar de top, misschien bij hetzelfde ministerie maar liever een ander ministerie, en nog liever in het buitenland. Tussendoor zeker nog een paar jaar consultant. Een blackberry is wel het minste dat je moet hebben zodat je 24 uur per dag 7 dagen per week rechtstreeks met de minister en als het zo uitkomt ook kamerleden en lobbyisten communiceert. Reikhalzend kijk je uit naar de vette bonus die je zult krijgen bij het afronden van het zoveelste interdepartementale project, mooi meegenomen voor die derde vakantie in een jaar naar het Andesgebergte.

Verschillen te over dus. Maar toch: er zijn ook grote overeenkomsten, en ik kan het weten want ik ben ook ooit begonnen als jonge ambtenaar En nog wel in het toenmalige project Bezetting Hogere Functies Rijksdienst. Aan mijzelf afgemeten een succesvol project. Ik denk dat de overeenkomst is dat zowel toen als nu de drijfveer om bij de overheid te gaan werken was: gevoel voor de publieke zaak. Interesse in het leveren van een bijdrage aan een betere maatschappij. Ambitie, niet gericht op het verdienen van veel geld (geen bezwaar natuurlijk, en laten we wel zijn: ook best redelijk in orde) maar op het meewerken aan een beter en gelukkiger land. Of op het doen van leuk, uitdagend werk waarover je ook dagelijks in de krant leest. Een werkomgeving met veel variatie, soms grote spanning, veel contacten, nationaal en internationaal.

Met een verwijzing naar het begrip DNA: dat soort elementen zat vroeger in de genen van een ambtenaar en dat moet er nu ook nog inzitten. Vroeger had hij (je had toen nog niet zoveel vrouwelijke beleidsambtenaren, dat is ook wel een verschil) daarbij vernieuwingsdrang nodig en nu ook. Vroeger moest je over muren heen kunnen stappen en nu ook. In dat opzicht is er niet veel veranderd. Ook gebleven zijn de eisen van vakbekwaamheid, loyaliteit en integriteit. Dat soort genen onderscheidt de ambtenaar toch nog steeds een beetje van een gewone werknemer. Elke tijd heeft natuurlijk zijn eigen accenten, maar een aantal hoofdingrediënten zoals ik die hier heb genoemd blijft hetzelfde. En bovenal blijft gelden dat een land er recht op heeft bestuurd te worden door ‘the best and the brightest’. Het is gek dat de samenleving met minder tevreden zou zijn. Mijn hoop is dan ook dat we die top ook in de toekomst bij ons zullen krijgen, voorzien van een DNA dat spoort met die van DNA, maar ook veel lijkt op bepaalde genen van DOA.

Roel Bekker is secretaris-generaal voor de Vernieuwing Rijksdienst.